مقالات و پایان نامه ها

رضایت تحصیلی و رضایت از زندگی از دیدگاه روانشناختی

مرداد ۲, ۱۳۹۷

– رضایت تحصیلی و رضایت از زندگی

رضایت از زندگی یکی از عواملی است که تحت تأثیر موفقیت و شکست تحصیلی دانش‌آموزان قرارمی‌گیرد و به این مسأله در میان دانش‌آموزان، در مقایسه با متغیرهای دیگر، به مراتب کمتر توجه شده‌است(ابوالقاسمی، 1390).

علی‌رغم اهمیت فوق‌العاده سازه رضایت از تحصیل[1] در تعلیم و تربیت، پژوهش‌های بسیار محدود، از موانع اصلی برای تکامل این سازه به شمار می‌آید، به‌طوری که چگونگی شکل‌گیری رضایت از تحصیل از نکات مبهم در این سازه است. به دلیل چنین کمبودها و کاستی‌هایی، ناگزیر برای شناخت نسبت به رضایت از تحصیل به سازه رضایت از زندگی[2] به عنوان یک سازه‌ی‌ کلی که در برگیرنده رضایت از تحصیل نیز می‌باشد، روی آورده می‌شود. رضایت از زندگی مفهوم فراگیر و در عین‌حال پایداری است که منعکس کننده احساس و نظر کلی مردم یک جامعه نسبت به جهانی است که در آن زندگی می‌کنند. به بیان واضح‌تر مقصود از رضایت از زندگی، نگرش و ارزیابی عمومی فرد نسبت به کلیت زندگی خود و یا برخی از جنبه‌های زندگی چون زندگی خانوادگی یا تجارب آموزشی است. پژوهش‌های انجام شده در زمینه رضایت از زندگی در بین نوجوانان نشانگر آن است که رضایت و تلقی مثبت از زندگی در گروه سنی نوجوانان یا دانش‌آموزان کاملاً متفاوت از بزرگسالان است و رضایت از زندگی در نوجوانان مستلزم مؤلفه‌های ویژه این گروه سنی است. براین‌اساس پارک و همکارانش، ابعاد رضایت از زندگی را در دانش‌آموزان متعلق به دو فرهنگ متفاوت کره‌ای و آمریکایی مورد پژوهش قرار دادند و به پنج بُعد رضایت از زندگی شامل خانواده، دوستان، مدرسه، محیط زندگی و رضایت کلی از زندگی دست یافتند. در ایران نیز مطالعه رضایت از زندگی دانش‌آموزان نوجوان و دانشجویان گویای آن است که رضایت از زندگی شامل پنج بُعد رضایت از مدرسه، رضایت از دوستان، رضایت از خانواده، رضایت از خود و رضایت از محیط زندگی می‌باشد(شیخ‌الاسلامی و احمدی، 1390).

2-5-7- تعاریف رضایت از زندگی

رضایت از زندگی یک مفهوم ذهنی و منحصر به فرد برای هر انسان است که جزء اساسی بهزیستی ذهنی[3] را تشکیل می دهد و عموماً به ارزیابی‌های شناختی یک شخص از زندگی خود اشاره دارد. این مفهوم، شامل یک ارزیابی کلی از زندگی بوده و فرآیندی مبتنی بر قضاوت فردی است. در این روند، مقایسه‌ای بین ملاک‌های فرضی شخص با زندگی واقعی‌اش صورت گرفته و هر چه واقعیت زندگی با این ملاک های فرضی نزدیک به هم باشد، شخص احساس رضایت بیشتری از زندگی می کند(دلاهایج ، گیلارد و وان دام[4]، 2010؛ به نقل از حمید، 1389) رضایت از زندگی یکی از واکنش‌های انسانی در زندگی فردی و اجتماعی و به‌عنوان ارزیابی کلی فرد از زندگی است. دینر[5] و همکاران، (1985) رضایت از زندگی را به عنوان قضاوت شخصی از سعادت و بهروزی و کیفیت زندگی مبتنی بر معیارهای انتخابی هر فرد تعریف کرده‌اند(ابوالقاسمی،1390).

بر اساس تعریف اینگلهارت(1998) رضایت از زندگی عبارت است از: درک فرد از میزان فاصله‌ی شرایط عینی و فعلی‌اش با موقعیت ایده‌آل مورد تصورش(ولی‌پور، بالویی‌جامخانه و سقایی، 1392). به عبارت دیگر رضایت از زندگی بازتاب توازن میان آرزوهای شخص و وضعیت فعلی او می باشد. به بیان دیگر هرچه شکاف میان سطح آرزوهای فرد و وضعیت عینی وی بیشتر گردد، رضایتمندی او کاهش می یابد(زکی، 1386). پاوت و دینر[6] (1993) رضایت از زندگی را یک فرایند داوری می‌دانند که در آن، افراد کیفیت زندگی خود را بر اساس ملاکهای منحصر به فرد خود ارزیابی می‌کنند(عسکری، کهریزی و کهریزی، 1392). مراد از رضایت از زندگی، نگرش فرد، ارزیابی عمومی نسبت به کلیت زندگی خود و یا برخی از جنبه‌های زندگی، هم چون زندگی خانوادگی و تجربه آموزشی است(دینر، سان[7]، لوکاس[8] و اسمیت[9]، 1999؛ به نقل از زکی، 1386)

2-5-8- دیدگاه عینی و فاعلی در بررسی کیفیت زندگی

در سال‌های اخیر، پژوهش‌های بسیاری در مورد کیفیت زندگی افراد از دو دیدگاه عینی و فاعلی انجام شده‌است. دیدگاه عینی به شرایط بیرونی، مانند میزان درآمد، کیفیت مسکن، و … توجه می‌کند. در مقابل دیدگاه فاعلی بر تفاوت افراد در مورد رضایت از زندگی با توجه به کل زندگی تأکید می‌ورزد(زولینگ، والوا، هیوبنر و درین[10] 2005 ؛ به نقل از عسکری، کهریزی و کهریزی، 1392)

مطلب مشابه :  عناصر کلیدی و مهم ذهن آگاهی

 

 

2-5-9- تفاوت جنسیتی در رضایت از زندگی

آرینگتوان- ساندرز[11] و همکاران (2006) در پژوهشی نشان داده‌اند که کیفیت زندگی در دختران نسبت به پسران پایین‌تر است. همچنین بیسایر[12] و همکاران (2009) در پژوهشی در میان دانش‌آموزان دختر و پسر نشان‌دادند که رضایت از زندگی در دانش‌آموزان دختر در مقایسه با پسران کمتر است(ابوالقاسمی، 1390).

2-5-10- تأثیر عوامل درونی و بیرونی بر رضایت از زندگی

[برخی] تحقیقات نشان می دهند که عوامل بیرونی مانند محیط یا خانواده موجب رضایت از زندگی نمی‌شوند. بلکه این مسئله به درون فرد و قضاوت خود او بستگی دارد. به همین دلیل است که افراد مختلف در موقعیت‌های مشابه به میزان یکسانی رضایت نشان نمی دهند(گیلیگان و هیوبنر[13]، ٢٠٠٢؛ به نقل از شهائیان و یوسفی، 1386). اگرچه تحقیقات مربوط به رضایت از زندگی، بیشتر به موضوعاتی مانند ازدواج، کار و پیری پرداخته‌اند اما در سال‌های اخیر، مطالعه ساختار رضایت از زندگی در کودکان و نوجوانان نیز مورد توجه قرار گرفته‌است(گرین اسپون و ساکلوفسکی، ١٩٩٨) اما اغلب این پژوهش‌ها با استفاده از مقیاسهای تک بعدی انجام شده است که دید کامل و چند جانبه ای ارائه نمی دهد(پارک، هیوبنر، لفلین، والیوس و گیلمن[14]، ٢٠٠۴؛ به نقل از شهائیان و یوسفی، 1386). انگیزه، رضایت، علاقه و تمایل بیش‌تر به جستجو و کنجکاوی حاکی از جهت‌گیری درونی فراگیر بر یادگیری و کسب تبحر است(شکورنیا، علیجانی، نجار و الهام‌پور، 1393).

2-5-11- تعاریف رضایت تحصیلی

با توجه به یافته‌ها، می‌توان رضایت از تحصیل را به عنوان مؤلفه‌ای از رضایت از زندگی محسوب نمود که شامل ادراک دانش‌آموزان از برنامه‌های آموزشی، شرایط لازم برای مطالعه و همچنین رفتار و راهنمایی‌های معلم می‌باشد. نورد، رضایت از تحصیل را بخشی از دیدگاه دانش‌آموز در مورد ادراک شخصی او از محیط تحصیلی توصیف می‌کند. پویرت نیز، رضایت از تحصیل در دانش‌آموزان را در رضایت از همه برنامه‌های موجود در رشته انتخابی خود و همچنین رضایت از رابطه با معلم معرفی می‌کند. بین و برادلی، رضایت از تحصیل را “حالت عاطفی دلپذیری که در نتیجه وضعیت شخصی دانش‌آموز ایجاد می‌شود” تعریف‌می‌کنند(شیخ‌الاسلامی و احمدی، 1390). از نظر لنت، سینگلی، شو، اشمیت و اشمیت(2007)، منظور از رضایت تحصیلی، میزان لذت و خوشنودی فرد از نقش و تجربیات خود به عنوان دانشجوست(میکائیلی‌منیع، 1392). بنا به توصیف فلورس[15](2001) نیز رضایت از تحصیل شامل ادراک دانش‌آموزان از برنامه‌های آموزشی، شرایط لازم برای مطالعه و همچنین رفتار و راهنمایی معلم می‌باشد(احمدی و شیخ‌الاسلامی، 1390).

2-5-12- عوامل فردی و محیطی مؤثر بر رضایت تحصیلی

عوامل متعددی در رضایتمندی تحصیلی دانشجویان تاثیرگذارند؛ که بعضی عوامل فردی و بعضی دیگر، محیطی هستند. برخی از پژوهشگران خاطر نشان کردند فرهنگ و جوّ موسسه از عوامل محیطی است که می‌تواند روی رضایت از تحصیل اثر بگذارد. از سوی دیگر جو یادگیری و آموزش از جمله محتوای دوره، روش و شیوه های تدریس، بازخورد، حمایتها و شیوه‌های ارزشیابی میتواند رضایت دانشجو از تحصیل را متأثر سازد. علاوه بر این کل برنامه‌ی آموزشی، تیم آموزش و سیستم مدیریت دانشگاه از عواملی است که رضایت یادگیرنده را تحت الشعاع قرار می دهد. ویژگیهای فردی نظیر جنس، قومیت، ناتوانی، سن، اهداف و انتظارات فردی و همچنین متغیرهای تحصیلی از جمله تعداد افراد کلاس و پایه‌ی تحصیلی نیز از عواملی است که در ایجاد رضایتمندی تحصیلی دانشجو می‌تواند نقش مهمی داشته باشد(دهقانی، مهبودی، زارعی، فرح‌آبادی، بن‌راضی‌غایش و بهارلو، 1393). برخی از مطالعات براین‌باورند که رضایت از تحصیل با انگیزه، شخصیت، پیشرفت تحصیلی و دستاوردهای حرفه‌ای فرد در ارتباط است و دانشجویانی که رضایت بیشتری نسبت به تحصیل خود دارند؛ جهت دریافت نمره‌ی بهتر، تلاش بیشتری از خود نشان می دهند(ادراکی، رامبد و عبدلی، 1390).

2-5-13- مدل شناختی- اجتماعی در تبیین رضایت تحصیلی

این مفهوم[رضایت تحصیلی] برخلاف رضایت شغلی کمتر بررسی شده است. گرچه اهمیت و تأثیر آن در عملکرد بهینه دانشجویان مانند تعهد نسبت به اهداف دانشگاه، تمام‌کردن موفقیت‌آمیز تحصیل، سازگاری با دانشگاه و رضایت کلی از زندگی مشخص گردیده ‌است(دی شیلد، کارا وکایناک، 2005؛ براون، تراماینه، هوکسا، تیلندر، فان و لنت، 2008). (1)  انتظارات خودکارآمدی[16]، (2)  پیشرفت هدف[17]، (3)  انتظارات پیامد[18]،  (4) منابع و حمایت‌های محیطی[19]، متغیرهایی هستند که در این مدل رضایت از دانشگاه را پیش‌بینی می‌کنند(لنت و براون، 2006؛ به نقل از میکائیلی‌منیع، 1392)

مطلب مشابه :  انواع خانواده از نظر روان شناسان

 

در مدل شناختی-اجتماعی؛ انتظارات خودکارآمدی به قضاوت‌های خود درباره توانایی خود برای اجرا و سازماندهی عمل مورد نیاز برای انجام انواع کارهای معین بر می‌گردد(بندورا، 1986ص 391) و احساس قدرت برای تولید اثر بر بنیاد عمل شخصی است(بونیتز، لارسن و ارمسترانگ، 2010) در این مدل این متغیر گروه پویایی از باورها را دربرمی‌گیرد که طی زمان تغییر می کنند. این مجموعه در تعامل با شخص، عملکرد، رفتار و عوامل محیطی بوده و با کسب تجربیات توفیق و شکست تغییر می‌کند(لنت، براون و هاکت، 1994). نتایج مطالعات مختلف حاکی از رابطه خودکارآمدی با عملکرد تحصیلی و رضایت از تحصیل بوده است(مانند دی ویتز و والش، 2002؛ نوتا، 2007). از آنجایی که دانشجویان با احساس خودکارآمدی تلاش و زمان بیشتری برای کار و مطالعه صرف می‌کنند، نتایج تحصیلی بهتری داشته و به‌همین سبب رضایت بیشتری نیز از تحصیل احساس می‌نمایند. دومین مؤلفه در مدل شناختی– اجتماعی مشارکت در فعالیت‌های هدفمند یا داشتن هدف است. اهداف در این نظریه به عنوان رسیدن به سطح خاصی از عملکرد(بندورا، 1986) یا نیت و قصد فرد برای درگیرشدن و انجام فعالیت‌های معین(لنت و براون، 2002) تعریف شده‌اند(میکائیلی‌منیع، 1392).

در مدل شناختی اجتماعی رضایت تحصیلی، انتظارات پیامد به باورهای فرد درباره شرایط آتی زندگی خود و پیش‌بینی این که چه رویدادهای مثبت و منفی‌ای در آینده رخ خواهد داد برمی‌گردد(لنت2004). در دیدگاه اخیر پیامدهای احتمالی یا تصوری یک رفتار یا پاسخ، که می‌تواند ملموس بوده یا حالت درونی و خودارزیابانه داشته‌باشند، در انگیزش فرد برای اقدام و عمل مهم تلقی می‌شوند(بونیتز و همکاران،2010). انتظارات پیامد به انواع مختلفی مانند پیامدهای مادی(مثل پول)، اجتماعی(مثل گسترش روابط بین فردی) و خودارزیابانه(مثل تأیید خود) قابل تقسیم هستند. فرض براین است اشخاص بیشتر به رفتارها و اعمالی دست‌می‌زنند که انتظار دارند نتایج و پیامدهای ارزشمندی برایشان به دنبال داشته باشند(لنت، براون، برنر، چوپرا دیویس، تالیراند و همکاران، 2001). در محیط تحصیلی دانشجو زمانی دست به اقدام عملی پیشرفت‌مدار می‌زند که فکر می‌کند در راستای بهبود عملکرد و نتایج تحصیلی اوست یا پس از اتمام تحصیل و در یافتن شغل برایش مفید خواهد بود. [و در آخر] منابع وحمایت‌های محیطی به محدودیت‌ها وتسهیلاتی که بافت یا محیط برای احساس خودکارآمدی و رشد آن یا رسیدن به اهداف شخصی ایجاد می‌کند اشاره دارد(لنت وبراون، 2006). حمایت همسالان و روابط دوستانه در محیط دانشگاه(گلوریا،کاستلانوس و اروزکو، 2005) و وجود رابطه مناسب بین اعضای هیئت علمی، کادر اداری ودانشجویان(کنستانتین، آندرسون، برکل، کالدول و اوتسی، 2005) از عوامل مؤثر بر عملکرد و سازگاری تحصیلی در دانشگاه هستند. این مؤلفه کمترین پژوهش را در بین سایر مؤلفه‌ها به خود اختصاص داده و حالت آزمایشی دارد، اما به‌دلیل اهمیت آن وارد مدل شده و در آزمون‌های محدود، معنی‌داری آن مشخص گردیده‌است(دافی و لنت، 2009؛ به نقل از میکائیلی‌منیع، 1392).

2-5-14- ارتباط رضایت تحصیلی با پیشرفت تحصیلی و عملکرد

بررسی میزان رضایت از تحصیل می تواند پایه‌ای برای راهنمایی دانشجویان و شاخصی برای بهبود عملکرد آنان باشد و میزان موفقیت دانشگاه را نشان دهد. برخی پژوهشگران رابطه مثبت و قوی بین رضایت از تحصیل، رویکردهای مطالعه و عملکرد آموزشی نشان دادند(شکورنیا، علیجانی، نجار و الهام‌پور، 1393). در پژوهش‌های انجام‌گرفته رابطه متغیرهایی چون رضایت از رفتار معلم، رضایت از محیط مدرسه، نگرش مثبت به تحصیل، رضایت از رشته تحصیلی و رضایت از تحصیل با پیشرفت تحصیلی به طور مکرر تأیید شده‌است(فلورس، 2007؛ تامپسون، 2001؛ به نقل از احمدی و شیخ‌الاسلامی، 1390). هیوبنر[20] و همکاران (1999) دریافتند، دانش‌آموزانی که رضایتمندی بیشتری را گزارش کرده‌اند، نسبت به آنهایی که رضایتمندی کمتری داشتند، بیشتر احتمال داشت که میانگین نمرات بالاتری را نشان دهند، به علاوه دانش‌آموزان با رضایتمندی بیشتر، نگرشهای بهتری نسبت به مدرسه و معلمان گزارش کردند(شیرمحمدی، میکائیلی‌منیع و زارع، 1389). اسکات، شانن و کارولین[21](2004)، نشان دادند دانش‌آموزانی که رضایت بالایی از زندگی دارند تکالیف درسی خود را بهتر انجام می‌دهند و در انجام دادن تکالیف، بیشتر به توانایی‌های شخصی خود می‌اندیشند تا به شانس و عوامل بیرونی(عسکری، کهریزی و کهریزی، 1392).

مطلب مشابه :  چه زمانی ام اس در بدن اغاز میشود

انگیزه و رضایت باعث برانگیخته شدن علاقه و تمایل بیشتر به جستجو و کنجکاوی، کشف ایده‌های نوین و گسترش باور و اندیشه و عمل می‌گردد. عواطفی مثل تنفر، افسردگی، ترس و خشم از شرایط نامطلوب، امکانات آموزشی و محیط نامطلوب باعث کاهش انگیزش و در نتیجه افت عملکرد تحصیلی را فراهم‌می‌نماید(حسام و ثناگو، 1391). از میان پژوهش‌های گسترده‌ای که در زمینه‌ی عوامل تأثیر گذار بر ارتقاء پیشرفت تحصیلی انجام شده است، بررسی عوامل شناختی، نگرش غالب پژوهش‌ها بوده است(پارکر[22] و همکاران، 2004). هر چند هرگز نمی‌توان اهمیت بعد شناخت را منکر شد، اما علاوه بر عوامل شناختی، عوامل دیگری چون ویژگی‌های عاطفی و اجتماعی با پیشرفت تحصیلی مرتبط می‌باشند(برگر و میلم[23]، 1999). چراکه از دیدگاه ساخت‌گرایی[24]، برنامه‌های آموزشی باید همه جانبه(شناختی، عاطفی، رفتاری) باشد. اما بسیاری از نظام‌های آموزشی تنها بر جنبه‌ی شناختی تأکید داشته‌اند و پرورش دو جنبه دیگر را به بخت واگذاشته‌اند. با جدا پنداشتن عاطفه از شناخت و این‌دو از رفتار، برنامه‌های آموزشیِ این نظام‌ها واقعیت مهمی را از فرایند آموزش حذف کرده‌اندراگزینو[25] و همکاران، 2003). برای پرکردن این خلاء، در سال‌های اخیر به بُعد دیگری که اهمیت آن به کرات تأیید شده‌است؛ یعنی بعد عاطفی زندگی دانش‌آموز، اهمیت داده شده است. توجه به بعد عاطفی، به عنوان پیش‌بینی‌کننده پیشرفت تحصیلی، حرکتی در جهت رویکرد اول به پیشرفت تحصیلی می‌باشد. از جمله متغیرهای عاطفی که به نظر می‌رسد نقش مهمی در پیشرفت تحصیلی ایفا می‌کند، رضایت از تحصیل است. هرچند رضایت از تحصیل متغیر نوظهوری نیست، اما فقدان پژوهش در این مورد سبب شده است که رضایت از تحصیل به اشتباه، نماینده و جانشین پیشرفت تحصیلی فرض شود. این درحالی است که ممکن است، پیش‌بینی‌کننده‌هایی که رضایت از تحصیل را به خوبی افزایش می‌دهند، نتوانند بر پیشرفت تحصیلی تأثیر چندانی داشته باشند. همچنین یادآوری این تفاوت حائز اهمیت است که پیشرفت تحصیلی، برنامه‌ای است با هدف ارزشیابی و تشخیص اشخاص موفق در یادگیری(فورتن[26] و همکاران، 2001) در حالی که رضایت از تحصیل به رضایت دانش‌آموزان در محیط تحصیلی اشاره دارد(حسّان[27]، 2002). رضایت از تحصیل شامل ادراک دانش‌آموزان از برنامه‌های آموزشی، شرایط لازم برای مطالعه و همچنین رفتار و راهنمایی معلم می‌باشد(فلورس[28]، 2001). به منظور هرگونه برنامه‌ریزی برای ارتقای پیشرفت دانش‌آموزان بایستی در ابتدا نسبت به ایجاد احساس رضایت و خشنودی نسبت به تحصیل اقدام نمود. این امر مستلزم آن است که با انجام پژوهش‌های گسترده، عوامل مؤثر بر رضایت از تحصیل را شناسایی و از این طریق زمینه موفقیت تحصیلی دانش‌آموزان را فراهم آورد(احمدی و شیخ‌الاسلامی، 1390).

پژوهشگران معتقدند معدل نمرات دانشجویان که معیاری از پیشرفت تحصیلی آنان است، با رضایت از تحصیل در ارتباط است. همچنین برخی محققان خاطر نشان کرده‌اند که معدل تحصیلی دانشجویان یکی از عوامل پیش‌بینی‌کننده رضایت آنان از تحصیل است(شکورنیا، علیجانی، نجار و الهام‌پور، 1393). برخی از مطالعات نیز براین‌باورند که رضایت از تحصیل با انگیزه، شخصیت، پیشرفتِ تحصیلی و دستاوردهای حرفه ای فرد در ارتباط است و دانشجویانی که رضایت بیشتری نسبت به تحصیل خود دارند؛ جهت دریافت نمره‌ی بهتر، تلاش بیشتری از خود نشان میدهند. این در حالی است که مالین[29] (1980) و همکاران بیان کردند رضایت از تسهیلات و امکانات موجود در دانشگاه ارتباطی با معدل فرد ندارد. اما این پژوهشگران نشان داده‌اند که میزان رضایت کلی از دانشگاه با معدل دانشجویان ارتباط معناداری دارد(دهقانی و همکاران، 1393).

[1] . academic satisfaction

[2] . Satisfaction Life

[3] . subjective well-being

[4] . Delahaij, Gaillard, & Van Dam

[5] . Diener

[6] . Pavot & Diener

[7] . Sun

[8] . Lucas

[9] . Smith

[10] . Zullig, Valois, Huebner & Drane

[11] . Arrington-Sanders

[12] . Besier

[13] . Gilligan, T. D., Huebner, E. S.

[14] . Park, Huebner, Laughlin, Valios,& Gilman.

[15] . Flores

[16] . self-efficacy expectations

[17] . goal progress

[18] .outcome expectations

[19] . environmental supports & resources

[20] . Hubner

[21] . Scott, Shannon & Curoline

[22] . Parker

[23] . Berger & Milem

[24] . Constructivism

[25] . Ragzzino

[26] . Fourtune

[27] . Hassan

[28] . Flores

[29] . Malin J, Bray J, Dougherty T, Skiner K.