مقالات و پایان نامه ها

پیشرفت تحصیلی و عوامل موثر بر ان

مرداد ۲, ۱۳۹۷

پیشرفت تحصیلی

از دیرباز مدیران ،یادگیری دانش آموزان را به وسیله امتحان و از طریق ارزیابی عملکرد تحصیلی و یا به طریق نمراتی که در دروس مورد آموزش کسب می شد، ارزشیابی می کردند. میزان پیشرفت تحصیلی دانش آموزان تفاوتهای قابل توجهی با یکدیگر دارد ،این تفاوت ها به عواملی رفتارهای ورودی شناختی، ویژگی های عاطفی، کیفیت آموزش، حجم کلاس، میزان مشارکت یادگیری شرایط یادگیری و انگیزه پیشرفت بستگی دارد (احمد نژاد، 1379)

پیشرفت تحصیلی نتیجه تاثیر یک عامل نیست چنان که ویژگی های فردی دانش آموز، سلامت جسمی و روانی، انگیزش و توانایی فرد، محیط روانی خانه و مدرسه، گروه همسالان و انتظارات معلم، خاستگاه اجتماعی دانش آموز، ساختار آموزشی و… از جمله موارد اساسی در این زمینه به شمار می رود (گلشنی فومنی، 1386).

پیشرفت تحصیلی همچون بسیاری از پدیده ها از ترکیب عواملی چون خانه، مدرسه و جامعه به وجود آید. در کل پیشرفت تحصیلی عبارتند از سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه نتایج حاصل از آن با هدف های آموزشی از پیش تعیین شده به منظور تصمیم گیری در این باره که آیا فعالیتهای آموزشی معلّم و کوشش یادگیری دانش آموزان به نتایج مطلوب انجامیده اند (سیف، 1390).

پیشرفت تحصیلی عبارت است از منحنی رو به رشدی که هر روز با فراگیری یک مطلب بالاتر می­رود و نتیجۀ فرآیندهای ذهنی فعّال است و پردازشی است که شامل ادراک ارتباطات معنادار بین اطلاعات جدید و دانش قبلی یادگیرنده است (بهراد، 1384).

زندگی تحصیلی، یکی از مهم ترین ابعاد زندگی اشخاص است که بر سایر ابعاد زندگی تاثیر فراوان دارد. در این بین یکی از مسایل و مشکلات اساسی زندگی تحصیلی افراد و نظام آموزشی هر کشور، مساله ی افت تحصیلی[1] و پایین بودن سطح عملکرد تحصیلی دانش آموزان و دانشجویان آن کشور است. این پدیده، علاوه بر زیان های هنگفت اقتصادی، سلامت روانی فراگیرندگان را مخدوش می نماید. منظور از افت تحصیلی، کاهش عملکرد تحصیلی درسی فراگیرنده از سطح رضایت بخش به سطح نامطلوب است. عوامل مختلفی بر عملکرد تحصیلی افراد تاثیر می گذارند که متخصصان تعلیم و تربیت آنها را به چهار دسته شامل عوامل فردی، عوامل آموزشگاهی، عوامل خانوادگی و عوامل اجتماعی تقسیم کرده اند(زهراکار،1386).

در هر نظام آموزشی میزان عملکرد تحصیلی یکی از شاخص های موفقیت در فعالیت های علمی است. نتایج پژوهش های کوپر (1996)  نشان داده که علاوه بر ساختار و محتوای آموزشی کلاس، عوامل گوناگونی از جمله سلامت روان، توانایی های شناختی، هیجان ها و ویژگی های فردی و خانوادگی نقش عمده ای در سطح عملکرد تحصیلی دانش آموزان دارند. مطالعات نشان داده است که ارتقای مهارت های مقابله ای و  توانایی های روانی- اجتماعی در بهبود زندگی و مقابله با مشکلات مؤثرند (بوتوین و کانتور[2] ،2000).

مهارت های زندگی، مهارت های شناختی- اجتماعی هستند که برای افزایش توانایی های روانی- اجتماعی به افراد آموزش داده می شود. این مهارت ها قدرت سازگاری و رفتار مثبت افراد را افزایش می دهد و در پنج عرصه زندگی یعنی، خود، خانواده، تحصیل، تفریح و اجتماع مورد ، استفاده قرار می گیرد (استرمن[3]،2000 ، به نقل از نجفی، 1388).

موفقّیت دانش آموزان در زمینه تحصیلی، یکی از عوامل سازگاری اجتماعی است. این گروه از دانش آموزان در روابط اجتماعی کمتر دچار مشکل می شوند. به دلیل اینکه موفقّیت تحصیلی معیاری برای پایگاه اجتماعی بالا محسوب می شود و این امر سبب می شود که دانش آموز احساس کمبود و نقصان نکند و نیز در ارتباط با معلمان، این گروه از دانش آموزان مشکل اساسی ندارند و به راحتی مسائل خود را همانند مسائل علمی با معلم در میان می گذارند (به پژوه وهمکاران، 1389).

برای اینکه به تعریفی از پیشرفت تحصیلی دست یابیم و مفهوم آن روشن شود ابتدا باید مفهوم افت تحصیلی روشن شود. افت تحصیلی یا افت عملکرد تحصیلی در دانش­آموزان از سطحی رضایت بخش به سطح نامطلوب است چنانچه فاصله­ی قابل توجهی بین استعداد بالقوه و استعداد بالفعل فرد در فعالیت های درسی مشهود باشد، چنین فاصله­ای را افت تحصیلی می­نامند (افروز، 1375، به نقل ازعصار، 1378).

انسان در مراحل مختلف رشد مجبور به فراگیری اموری است که زندگی بدون آنها برای وی امکان پذیر نیست. از لحاظ اجتماعی یاد می گیرد که چگونه در یک جمع صحبت کند و آداب معاشرت را رعایت کند. در بعد اخلاقی می آموزد که خوب و بد را از هم تشخیص دهد که این امور مستلزم یادگیری از محیط پیرامون و به ویژه والدین است. چون یادگیری امری است دائمی و مثبت و نسبت به افراد مختلف فرق می کند. در جریان یادگیری کل شخصیت فرد دخالت دارد یعنی جنبه های بدنی، خصوصیات روانی، هدف ها و تمایلات فرد، نحوه ارتباط آنها با هم که کل شخصیت فرد را تشکیل می دهد، تاثیر دارند. از آنجا که هر یک از افراد از لحاظ بدنی، روانی با دیگران متفاوت است. از این رو جریان یادگیری در افراد مختلف متفاوت است. علاوه بر شخصیت فرد، موقعیت یادگیری نیز در جریان یادگیری مؤثر است، منظور از موقعیت یادگیری، اوضاع و احوال و شرایطی است که در جریان یادگیری نفوذ دارد. شرایط عادی مثل هوا، نور، محل نشستن … و شرایط غیر عادی مثل تمایل یادگیرنده نسبت به امور یادگیری، نظر او نسبت به معلم، تمایل معلم، موقعیت یادگیری را تشکیل می دهند که در جریان یادگیری تاثیر دارد (شریعتمداری، 1369؛ به نقل از میرکی زاده، 1391).

مطلب مشابه :  قیمت کاشی ضد اسید | کویر | مرجان | البرز | تکسرام| سرامیک صنعتی ارزان

از پیشرفت تحصیلی به عنوان یکی از ابعاد پیشرفت در نظام آموزشی تعاریف متعددی ارائه گردیده است که به برخی از آنها اشاره می شود. پیشرفت تحصیلی عبارتند از میزان یادگیری آموزشگاهی فرد به صورتی که توسط آزمون های مختلف درسی مانند دیکته و ریاضی سنجیده می شود (اندرسون[4]، 2002).

لوین[5] (1976، به نقل از خداپناهی، 1392) پیشرفت تحصیلی را تجلی گاه تحصیلی یک دانش آموز می داند این جایگاه ممکن است به نمره ای برای یک درس یا معدل مجموعه ای از درس در یک گروه یا معدل برای تمام دروس اطلاق می شود.

پیشرفت تحصیلی اصطلاحی است که به جلوه ای از جایگاه تحصیلی دانشجو اشاره دارد این جایگاه می تواند بیانگر نمرات دوران مختلف یا میانگین نمرات در دوره ای مربوط به یک موضوع یا نمره ای برای یک دوره باشد (پالسون[6]، 1994؛ به نقل از عبادی، 1392).

معدل کل را جهت ارزیابی تحصیلی پیشنهاد نموده اند، زیرا یک مقیاس چند بعدی از پیشرفت تحصیلی می باشد. پژوهشگران که به دنبال کشف عواملی مرتبط با عملکرد تحصیلی بالا بوده اند به آرایه هایی از متغیرها که عملکرد تحصیلی را تحت تاثیر قرار می دهند دست یافته اند . در رابطه با عوامل محیطی تاکنون به وجود عوامل محیطی نیرومند و مؤثر زیادی بر پیشرفت تحصیلی پی برده شده است ( فورد[7] و توتالس[8]، 1997؛ به نقل از عبادی، 1392).

در خصوص تفاوت های دو جنس در پیشرفت تحصیلی می توان گفت دختران پیوسته در پیشرفت تحصیلی بر پسران برتری دارند. شواهد مربوط به برتری دختران به پسران در پیشرفت تحصیلی را چنین خلاصه می کند : مشخص شده است که در دختران عقب افتادگی تحصیلی کمتر و پیشرفت تحصیلی بیشتر است. عدّه بیشتری از دختران نمره عالی و عدّه کمتری نمره کم می گیرند. اگر برای مقایسه دو جنس از آزمون های کامل معلوماتی میزان شده، استفاده شود، بر مبنای نمرات درسی، تفاوت آنها کمتر می شود ولی تفاوت باز به نفع دختران است (امینی، 1385).

 

2-1-1- مبانی تئوریک پیشرفت تحصیلی

از بارزترین ویژگی های هر انسانی داشتن توانایی یادگیری است که همین ویژگی پدید آورنده پیشرفت و تمّدن امروزی بوده است. با توجه به این اصل، مطالعه زمینه یادگیری و پیشرفت تحصیلی و عوامل تاثیرگذار بر آن موضوعی است که در در طول چند دهه اخیر بیش از پیش مورد توجه متخصصان تعلیم و تربیت قرار گرفته است. حساسیت تعلیم وتربیت و رقابت های علمی در عرصه جهانی از یک سو و پیچیدگی های جهان امروزی از سوی دیگر معلمان و مدیران آگاه تری را می طلبد تا زمینه رشد جمعی وبالندگی را فراهم نماید. نظام آموزش و پرورش هر کشوری در قالب سیاست های کلی اش، اهدافی را جهت آموزش مشخص می کند که معلمان، دبیران و دست اندرکاران تعلیم و تربیت با جزئی کردن این اهداف کلی، انتظاراتی را از فراگیران خود در پایان یک دوره آموزشی دارند. پیشرفت تحصیلی در نظام های آموزشی از اهمیّت و حساسیت خاصی برخوردار است چرا که شاخصی برای ارزیابی نظام های آموزشی است و ارزشیابی پیشرفت تحصیلی مهّم ترین برنامه آزمون و منبع کسب اطلاعات است.پیشرفت تحصیلی عبارت است از مقایسه نتایج به دست آمده از سنجش عملکرد یادگیرندگان با هدف های آموزشی یا هدف های یادگیری وتصمیم گیری در این باره که آیا فعالیت های آموزشی معلمان و کوشش های یادگیری دانش آموزان یا دانشجویان موفقیت آمیز بوده اند وبه چه میزانی(سیف، 1390).

از دید بلوم باید ویژگی های ورودی دانش آموزان (ویژگی های شناختی و عاطفی) هماهنگ با آموزش مطلوب باشد تا پیشرفت تحصیلی حاصل شود ویژگی های عاطفی شامل انگیزش ،علاقه و نگرش است که اگر از جانب فراده و فراگیر هماهنگی در جهت رشد و ارتقای این ویژگی ها صورت گیرد و فراده در جهت دسترسی به اهداف آموزشی،‌ کیفیت آموزشی را در جهت مطلوب سوق دهد، در نهایت فراگیر به یک سری معلومات، دانش و آگاهی دست می یابد که با ملاک های خاص ارزیابی می گردد و نتیجه آن همان بازده یادگیری است و پیشرفت آموزشی و تحصیلی فراگیر را نشان می دهد.

مطلب مشابه :  7عامل ایجاد کننده استرس

موضوع پیشرفت تحصیلی و عواملی که احتمالاً آن را تحت تاثیر قرار می دهند از دیرباز مورد توجّه روانشناسان و مربیان تعلیم و تربیت بوده است. یکی از این موارد تفاوت های فردی دانش آموزان است، دانش آموزان دارای طیف وسیعی از تفاوت ها هستند که در آموزش نقش اساسی دارند. دانش آموزان از نظر یادگیری، توانایی کارآمدی، توانایی تفکّر منطقی با یکدیگر تفاوت های مهمی دارند. آنها در برابر مشکلات و چالش ها نیز با شیوه های متفاوتی برخورد می کنند. برخی از فراگیران از فعالیت های جدید لذت می برند و دوست دارند آنها را از خود مجدداً سازمان دهند، در حالی که دیگران کارهای از قبیل آزمایش شده و مطمئن را ترجیح می دهند و قادر به سازماندهی مجدد آنها نیستند (موسوی نژاد، ‌1381).

به عبارت دیگر،‌ یادگیرندگان از نظر شخصیتی،‌ ویژگی ها،‌ نگرش ها،‌ واکنش های هیجانی، منش و سبک های شناختی و غیره تفاوت های دارند که یادگیری و نحوه برخورد آنها را با مسائل و مشکلات تحت تاثیر قرار می دهد. تحقیقات متفاوت عوامل موثر در پیشرفت تحصیلی مشخص کرده است، به عنوان نمونه وان بلر کام[9] بیان داشته است که عواملی مثل هوش،‌ انگیزش و نگرش در پیشرفت درس ریاضی از اهمیت زیادی برخوردار است، ‌اما اخیراً عواملی مثل یادگیری خودنظم داده شده نیز مورد توجه واقع شده است (حسینی نسب،‌1381).

با تلخیص مطالب گفته شده می توان گفت هر نظام آموزشی و پرورشی اهدافی را مشخص می کند که معلمان،‌ دبیران، دست اندرکاران تعلیم و تربیت با جزئی کردن این اهداف کلی، انتظارات را در پایان یک دوره یا سال آموزشی از فراگیر خود دارند. این انتظارات و میزان دسترسی به آن در پایان آموزش با کلاس ارزیابی می شود و میزان دسترسی به این انتظارات از نمره اکتسابی دانش آموزان در امتحانات برگزار شده، مشخص می شود که می توان آن را پیشرفت تحصیلی یا آموزشی نامید. در فعالیت های آموزشی به دانش آموزان باید نهایتاً به یک سری مطالب، مفاهیم، اصول و قواعد دست یابند و آنرا درونی کنند و یا به عبارت بهتر به اهداف آموزشی که از قبل تعیین شده و هدف نظام آموزشی رسیدن به آن اهداف است دسترسی پیدا کنند. پیشرفت در دسترسی به این اهداف که در پایان با ملاک های خاص ارزیابی می شود پیشرفت تحصیلی و آموزشی نامیده می شود (حسینی نسب،‌ 1381).  بلوم در کتاب ویژگی های آدمی و یادگیری آموزشگاهی مدل آموزشی جدیدی را مطرح  می کند، مدل او از سه بخش ویژگی های دانش آموزان،‌ آموزش و بازده های یادگیری تشکیل یافته است. وی ویژگی های دانش آموزان را شامل رفتارهای ورودی شناختی و ویژگی های ورودی عاطفی می داند. آموزش از دید او شامل تکلیف یادگیری و کیفیت آموزش است. بازده های یادگیری نیز مشتمل بر سطح و نوع پیشرفت، سرعت یادگیری و بازده های عاطفی است. در مدل بلوم سه متغیر رفتارهای شناختی، ویژگی های ورودی عاطفی و کیفیت آموزش تعیین می کند. بازده های یادگیری (سطح و نوع پیشرفت تحصیلی، سرعت یادگیری و نگرش یادگیرنده نسبت به مطلب یادگیری است). به اعتقاد او هنگامی که ویژگی های ورودی (شناختی و عاطفی) در دانش آموزان یک کلاس و کیفیت آموزش در سطح مطلوب باشد بازده های یادگیری آنان در سطح بالا مثبت و مفید خواهد بود و تفاوت چندانی در بین آزمودنی ها از نظر بازده یادگیری دیده نخواهد شد (سیف،1390؛ شعبانی، 1389).

 

2-1-2- نظریه بلوم

بلوم در نظریه یادگیری آموزشگاهی خود می­کوشد تا متغیرهایی که موجب تفاوت­های افراد در پیشرفت تحصیلی می­شوند را تعیین کند. وی معتقد است که اگر سه متغیری که مشخص کرده است، به دقّت مورد توجّه قرار گیرند، یادگیری در آموزشگاه­ها به بهترین وجه صورت خواهد گرفت و آموزشگاه­ها به سمت یک نظام آموزشی خالی از اشتباه قدم برخواهند داشت. این سه متغیر عبارتند از:

  1. میزان تسلط دانش­آموز بر پیش نیازهای مربوط به یادگیری مورد نظر
  2. میزان انگیزشی که دانش­آموز برای یادگیری دارد (یا می­تواند داشته باشد).
  3. میزان تناسب روش آموزشی با شرایط و ویژگی­های دانش­آموز (بلوم، 1982).
مطلب مشابه :  آموزش زندگی  خانوادگی

ترکیب این سه متغیر مهم با سایر متغیرهای مرتبط در نظریه­ی یادگیری آموزشگاهی بلوم در شکل زیر نشان داده شده است ،که در ادامه درباره­ی آن­ها توضیح مختصری داده می­شود.

به طور کلی عواملی که بر پیشرفت تحصیلی دانش­آموزان تأثیر دارند را می­توان به سه دسته تقسیم کرد:

الف. عوامل فیزیولوژیکی: این عوامل شامل متغیرهای بدنی و فیزیکی یادگیرنده از جمله سوء تغذیه و سلامت جسمانی می­شود.

ب. عوامل روانشناختی: این عوامل شامل متغیرهای روانشناختی از جمله هوش، استعداد، خلاقیّت خودپنداره، عزت نفس، نگرش نسبت به مسایل آموزشی، انگیزه­ی پیشرفت، مکان کنترل و ویژگی­های شخصی دیگر می­شود.

پ. عوامل محیطی: این عوامل دربرگیرنده­ی متغیرهای بیرونی شامل پایگاه اقتصادی و اجتماعی (درآمد، تحصیلات، محل زندگی) متغیرهای مربوط به خانواده (تعداد افراد خانوار، سبک فرزندپروری والدین، ارزش های فرهنگی خانواده) و متغیرهای مربوط به محیط مدرسه (شرایط مدرسه، مدیریت مدرسه، نگرش ویژگی های معلمان، فرهنگ و جو سازمانی مدرسه) می­شود (راجرز1982؛ اسچک و فاگن[10]، 1994؛ به نقل از صاحب، 1389).

 

2-1-3- عوامل مؤثر بر پیشرفت تحصیلی

در کل عوامل مؤثر بر پیشرفت تحصیلی می توانند در چهار عامل زیر خلاصه شوند :

1- علل فردی[11]

2- علل خانوادگی[12]

3- علل آموزشگاهی[13]

4- علل اجتماعی و اقتصادی[14]

 

2-1-3-1- علل فردی

یکی از مباحث مهم در روان شناسی و تعلیم و تربیت، مسأله تفاوتهای فردی است. افراد نه تنها از نظر ویژگی های بدنی با یکدیگر متفاوتند بلکه از نظر سایر ویژگی های شخصی از قبیل هوش، استعداد، جنسیت و … با یکدیگر متفاوتند. علل این اختلاف می تواند ناشی از عوامل وراثتی و محیطی و یا تأثیر متقابل این دو عامل بر یکدیگر باشد.

به طور کلی مهمترین عوامل فردی در پیشرفت تحصیلی عبارتند از:

1- هوش

2- استعداد

3- جنسیت

4- رشد و تکامل

5- گرایش عاطفی و رفتارهای شناختی

 

2-1-3-2- علل خانوادگی

دومین علت از عوامل مؤثر در پیشرفت تحصیلی عوامل خانوادگی است. خانواده اولین مکانی است که کودک در آن زندگی می کند و تربیت می یابد. روانشناسان معتقدند که شخصیت کودک در 5 سال اوّل زندگی شکل می گیرد. بنابراین خانواده به عنوان اولین نهاد اجتماعی است که می تواند نقش مهمی در پیشرفت تحصیلی فرزندان داشته باشد. فقر مالی، اختلاف، میزان کنترل دانش آموز توسط والدین، انتظارات خانواده، آداب و رسوم حاکم بر خانواده همه از عواملی هستند که در خانواده بطور مستقیم و غیر مستقیم بر پیشرفت تحصیلی تاثیر می گذارد (بهرام زاده، 1372؛ به نقل از امینی، 1385).

 

2-1-3-3- علل آموزشگاهی

دسته دیگری از عوامل که می توانند در پیشرفت تحصیلی تاثیرداشته باشند، عوامل مربوط به مدرسه و معلّم می باشد. بررسی های انجام شده در آمریکا نشان می دهد که عوامل تحصیلی مربوط به مدرسه عمده ترین تاثیر منفی را در پیشرفت تحصیلی دارد. عواملی نظیر غیرقابل فهم بودن مطالب درسی، وجود مشکلات درسی، امتحان و اضطراب آن، روشهای تدریس و … می توانند در میزان پیشرفت تحصیلی مؤثر شوند.

 

2-1-3-4- علل اجتماعی

طبقه بندی اجتماعی یک متغیر جامعه شناسی است که از دیرباز عامل مهمی در پیشرفت تحصیلی دانشجویان تصّور شده و بیش از هر چیز حرفه و شغل به عنوان معیاری برای تعیین طبقه اجتماعی فرد  به کار می رود. اما گاهی میزان درآمد ، سطح سواد، محل سکونت نیز به عنوان طبقه اجتماعی فرد محسوب می شوند. طبقه اجتماعی به طرق مختلف می تواند در پیشرفت تحصیلی دانشجویان تاثیر بگذارد که مهمترین آنها عبارتند:

1- نگرش های والدین نسبت به آموزش و پرورش

2- ارزش های آموزشی و رابطه آن با اهداف شغلی

3- اکراه معلمان به تدریس در مناطق محروم

4- تفاوت خودانگاره و کنترل سرنوشت افراد (حجت انصاری، 1385).

 

2-1-4- آفرینندگی، هوش و پیشرفت تحصیلی 

رابطه بین نمرات آزمون های پیشرفت تحصیلی و آزمون های آفرینندگی خیلی چشم گیر نیست. بنابراین از روی نمرات پیشرفت تحصیلی یا موفقیت های کلاسی دانش آموزان نیز نمی توان افراد خلّاق یا افراد دارای تفکر واگرا را انتخاب کرد. علاوه بر این، بین اندازه های درجه بندی معلمان از آفرینندگی دانش آموزان و نمرات دانش آموزان در آزمون های آفرینندگی نیز رابطه زیادی دیده شده است (سیف، 1390).

[1] Academic drop-out

[2] – Butuyn and contour

[3] -Astrmn

[4] Anderson

[5]loeven

[6]palson

[7]ford

[8]totals

[9]– Van Beler kom

[10]Schack ,Fughn

[11] Personal reasons

[12] Family Reasons

[13] Causes of school

[14] Social and economic factors