دسته بندی علمی – پژوهشی : اثربخشی خانواده درمانی راه حل مدار – ساختاری در درمان ( قطع …

همان طور که مشاهده می شود، مقدار F معنی دار بوده و این فرضیه تأیید می شود. بنابراین می توان نتیجه گرفت که خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری منجر به کاهش معنی دار نمره عملکرد خانواده افراد وابسته به مواد شده است و این کاهش در مرحله پی گیری ۶ ماهه نیز حفظ شده است (کاهش نمره به معنی افزایش عملکرد خانواده است). با توجه به مقدار ضریب تأثیر، می توان ۷۷ درصد از تغییرات نمره کلی عملکرد خانواده در مرحله پس آزمون و ۸۱ درصد از تغییرات نمره کلی عملکرد خانواده در مرحله پیگیری را به خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری نسبت داد.
برای بررسی تأثیر خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری بر زیرمقیاس های عملکرد خانواده نیز از آزمون مانکووا استفاده شد. نتایج این آزمون نشان داد که در تمامی زیرمقیاس ها مقدار F به دست آمده معنی دار است و بنابراین می توان نتیجه گرفت که بین دو گروه آزمایش و کنترل از لحاظ نمرات زیرمقیاس های عملکرد خانواده تفاوت معنی داری وجود دارد. برای نشان دادن تفاوت بین دو گروه در مراحل انجام آزمون، از تحلیل کوواریانس در متن مانکوا استفاده شد که جدول ۴-۱۷ نتایج آن را نشان می دهد. همان طور که نتایج نشان می دهد، تمامی مقادیر معنی دار بوده و می توان نتیجه گرفت که قرار گرفتن در گروه آزمایش منجر به کاهش نمرات آزمودنی ها در زیرمقیاس های مقیاس عملکرد خانواده شده و این کاهش در مرحله پیگیری نیز حفظ شده است. به عبارتی دیگر، خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری بر زیرمقیاس های عملکرد خانواده نیز تأثیر دارد و موجب کاهش نمرات عملکرد خانواده (عملکرد بهتر) در افراد می شود.
فصل پنجم
بحث و نتیجه گیری
مقدمه
در این فصل با توجه به نتایج تجزیه و تحلیل داده‌ها که در فصل چهارم ارائه شد، به تفسیر هر یک از فرضیه‌ها به منظور رد یا تأیید آن می‌پردازیم. در ادامه، پیشنهادهایی برای پژوهش‌های بعدی مطرح گردیده و در پایان به محدودیت‌های پژوهش اشاره و سپس نتیجه گیری شده است.
بحث و نتیجه‌گیری
نتایج تحقیق نشان‌دهنده تفاوت معناداری بین دوگروه مورد پژوهش می‌باشد. یعنی بین آزمودنیهایی که در معرض متغیر مستقل (خانواده درمانی راه حل مدار – ساختاری) قرار گرفتند (گروه آزمایش) و آزمودنیهایی که در معرض متغیر مستقل قرار نگرفتند (گروه کنترل) به طور معنا داری P<0.0001)) تفاوت وجود دارد.
فرضیه‌های اصلی پژوهش در زمینه اثربخشی خانواده درمانی راه حل مدار- ساختاری در درمان (قطع مصرف مواد) افراد وابسته به مواد، پیشگیری از عود آن و افزایش عملکرد خانواده در سطح ۹۹/۰ مورد تأیید قرار گرفتند. به عبارتی مداخله درمانی (اثربخشی خانواده درمانی راه حل مدار – ساختاری) در مورد افراد وابسته به مواد توانست باعث قطع مصرف مواد در افراد و پیشگیری از عود آن و افزایش عملکرد خانواده در پس آزمون و در مرحله پیگیری ۶ ماهه در سطح معناداری P<0.0001)) شود. در ادامه فرضیه های پژوهش مورد بحث و بررسی قرار می گیرند. از طرفی با توجه به این که در ادبیات پژوهش در حوزه درمان سوء مصرف مواد، پژوهشی که به طور مستقیم به تلفیق دو رویکرد خانواده درمانی راه حل – مدار و خانواده درمانی ساختاری پرداخته باشد مشاهده نشد، در بحث راجع به فرضیه های پژوهش به مبانی نظری هر یک از این رویکردها (خانواده درمانی راه حل – مدار و خانواده درمانی ساختاری) خواهیم پرداخت.
فرضیه اول پژوهش: خانواده درمانی راه حل مدار – ساختاری در درمان (قطع مصرف مواد) افراد وابسته به مواد مؤثر است.
چرا خانواده درمانی راه حل مدار – ساختاری در درمان (قطع مصرف مواد) افراد وابسته به مواد مؤثر است؟
۱- خانواده های افراد وابسته به مواد به خاطر گیر افتادن در چرخه های تکراری تعاملات ناکارساز و تمرکز روی مشکلات نتوانسته اند به نحو مؤثری با مسئله خود (اعتیاد عضو خانواده) برخورد کنند و با به کارگیری راه حل های نامناسب جهت حل مشکل خود بر افزایش و ماندگاری مشکل اعتیاد عضو وابسته به مواد خود کمک کرده اند. بنابراین به درمان عضو معتاد خود ناامید شده اند.
۲- خانواده های افراد وابسته به مواد، پیرامون مشکل خود – اعتیاد یکی از اعضا – شکل گرفته اند. در اصطلاح ساختاری، ساختار خانواده پیرامون اعتیاد عضو خانواده شکل گرفته است. بنابراین می تواند یک ساختار ناکارآمدی در خانواده باشد که باعث شکل گیری، حفظ و ماندگاری مصرف مواد به عنوان یک نشانه در جهت حفظ تعادل خانواده به کار رود. بنابراین برای حذف این نشانه (اعتیاد یک عضو) میبایستی ساختار خانواده تغییر یابد. پس تعجبی ندارد که خانواده درمانی ساختاری، از طریق (a) چالش کردن با واقعیت جاری خانواده، به اعضای خانواده کمک می کند تا به تبیین های جایگزین که افکار خشک یا سخت شان را به چالش می کشد، توجه کنند. (b) تکالیف خانگی برای ترغیب اتحادهای جدید با خانواده (c) سد کردن الگوهای تعاملی ناکارآمد (d) تقویت کردن الگوهای تعاملی سالم و (e) آموزش و راهنمایی برای اعضای خانواده فراهم کند و از این طریق به تغییرات اساسی در ساختار خانواده دست یابد.
۳- به خاطر وجود ناامیدی در این خانواده ها، رویکرد راه حل- مدار می تواند امید را دوباره به این خانواده ها باز گرداند. دیدگاه راه حل- مدار، یک دیدگاهی غیر بیماری شناختی نسبت به مراجع دارد و به مراجعین کمک می کند تا برای مشکلات کنونی خود راه حل بیابند. عمده ترین روشی که این دیدگاه جهت پرورش توانمندیهای درونی هر مراجع به کار می گیرد، تشویق، تحسین و برجسته سازی پیشرفت های هر چند کوچک است. به همین علت، مشاوره راه حل -مدار به مشاوره امیدواری شهرت یافته است.
۴- خانواده درمانگران راه حل- مدار، خانواده را از گمانه زنی درباره علت ظهور یک گرفتاری یا مسئله غامض بر حذر می دارند و در عوض به زبانی توجه می کند که خانواده برای توصیف موقعیت خویش و حل تعارض مورد نظر خود از آن استفاده می کند. درمان راه حل- مدار در زمینه خانواده درمانی و ازدواج، درمان جویانش را یاری می دهد تا بر توانایی ها و استعدادهایشان تمرکز و به جای تأکید بر رویداد های گذشته ترغیب می شوند تا راه حل های مشکلات زندگی شان را جست و جو کنند.
۵- خانواده درمانی راه حل مدار – ساختاری دو هدف اساسی دارد: ۱) تغییر نگاه خانواده از مشکل به راه حل های موجود و به عبارتی تغییر زبان خانواده ۲) اصلاح یا تغییر سازمان یا ساختار خانواده در جهت کمک به خانواده و عضو معتاد خانواده و قطع مصرف مواد در عضو خانواده. به نظر می رسد که اصلاح ساختاری نظام خانواده و بهبود الگوهای تعاملی خانواده و ایجاد امیدواری در خانواده و فرد وابسته به مواد، باعث درمان (قطع مصرف مواد) آنها شود.
نتایج تحلیل داده ها با استفاده از آزمون مجذور کای (x2) نشان می دهد که بین میانگین های دو گروه آزمایش و کنترل هم در پس آزمون و هم در مرحله پیگیری ۶ ماهه در سطح معناداری (p< 0/0001) تفاوت وجود دارد. بنابراین نتیجه گرفته می شود که خانواده درمانی راه حل مدار – ساختاری در درمان (قطع مصرف مواد) افراد وابسته به مواد مؤثر است. این یافته با نتایج پژوهش فرانکلین[۳۸۴] و همکاران (۲۰۰۱) که نشان دادند جوانان معتاد به سوء مصرف مواد، بسیار تحت تأثیر درمان راه حل- مدار هستند و مطالعاتی که در مرکز خانواده درمانی کوتاه مدت در میلواکی صورت گرفته و دامنه موفقیت این روش درمانی را از ۷۲% تا ۸۰% گزارش کرده اند، همخوانی دارد (دیشازر[۳۸۵]، ۱۹۹۴).
گاترمن، میسایس و اینبنیدر[۳۸۶] (۲۰۰۵) از طریق درمان راه حل- مدار به درمان سردرد های میگرنی پرداختند. در میان ۳۵ بیمار، ۶۷% تفاوت معنادار با وضعیت قبل از درمان گزارش شده است (حسینی، ۱۳۹۰).
رامیش، مک ویکر و ساهین[۳۸۷] (۲۰۰۹) از طریق درمان توأمان خانواده درمانی راه حل- مدار و خانواده درمانی ساختاری در زوج های مطلقه با تعارض خفیف و استفاده از سوال معجزه[۳۸۸] و مرزسازی[۳۸۹] توانستند به نحو قابل مؤثری تعارض در این زوج ها را کاهش دهند و قابلیت همکاری و ارتباطی را در این زوجها با اعضای خانواده بهبود بخشند. نتایج پژوهش حاضر همسو با پژوهش های بالا می باشد. با توجه به پیشینه پژوهشی، هیچ تحقیقی که به اثربخشی همزمان دو رویکرد خانواده درمانی راه حل مدار و ساختاری بر درمان (قطع مصرف مواد) افراد وابسته به مواد باشد، یافت نگردید و با توجه به اثربخشی منفرد هر رویکرد در پژوهش های ذکر شده، به نظر می رسد که این نتیجه منطقی باشد. همچنین نتایج این پژوهش، همسو با پژوهش های اسموک و همکاران (۲۰۰۸) کوری و ولز (۲۰۰۱) مک هیو و هیرون، نیکتا و همکاران (۲۰۰۹) بویل و همکاران (۲۰۰۱) فرانکلین و همکاران (۲۰۰۱) لامبرت و همکارانش (۱۹۹۸) بلو (۱۹۹۵) سیم (۲۰۰۷) نظری (۱۳۸۳) محرابی کوشکی (۱۳۸۲) دیبائیان (۱۳۸۳) محرابی و همکاران (۱۳۸۴) می باشد.
فرضیه دوم: خانواده درمانی راه حل مدار-ساختاری بر پیشگیری از عود افراد وابسته به مواد مؤثر است.
نتایج تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از تجزیه و تحلیل آزمون مجذور کای (x2) نشان داد که میزان عود در گروه آزمایشی نسبت به گروه کنترل در پس آزمون و در مرحله پیگیری ۶ ماهه به طور معناداری P<0.0001)) پایین تر است. به عبارتی می توان گفت که خانواده درمانی راه حل مدار- ساختاری در پیشگیری از عود افراد وابسته به مواد مؤثر است.
چرا خانواده درمانی راه حل مدار – ساختاری بر پیشگیری از عود افراد وابسته به مواد مؤثر است؟
۱)خانواده درمانی راه حل- مدار با توجه به کوتاه مدت بودن آن و همچنین تأکید بر توانمندی های انسان در جهت خلق راه حل ها، عدم تمرکز بر مشکل، تأکید نکردن بر گذشته فرد، تمرکز بر زمان حال، امیدواری نسبت به تغییر و اثربخشی این رویکرد در درمان افراد وابسته به مواد (برگ و میلر، ۱۹۹۲) به عنوان یک رویکرد مهم در درمان افراد وابسته به مواد به کار رفته است. این رویکرد بر نگرش غیر آسیبشناسی به افراد، محدودیت جلسات درمانی، ماهیت کاربردی و عملی و سهولت یادگیری فنون آن شناخته شده است (بکوار و بکوار ، ۲۰۰۳).
۲) یکی از دلایل عود افراد وابسته به مواد، عدم تغییر ساختار خانواده یا عدم تغییر الگوهای تبادلی خانواده می باشد که پیشگیری از بازگشت فرد رها شده از اعتیاد را حمایت نمی کند. با اصلاح ساختاری خانواده، مرزهای مورد نیاز برای خانواده در وضعیت بهبود ارتقاء می یابد. به عبارت دیگر، اشخاص معتاد که نادیده گرفته شدند یا رها شدند یا نقش های کلیدی شان را از دست دادند، در زیر منظومه ها مستقر می شوند، همانند خود سیستم خانواده که می تواند دوباره مولد و بارور شود، اعضای سیستم میتوانند سیستم های تهی شده را دوباره احیا کنند و می توانند به راحتی، تقاضاها و مسئولیت هایی که پیش از این بوده را به عهده بگیرند و مسئولیت ها و وظایف مورد نیاز را انجام دهند (جانک و هاگدورن، ۲۰۰۶).
۳) تکنیک های اصلی درمان راه حل – مدار (یافتن استثناءها، پرسش معجزه) برآنند تا از طریق معناسازی جدید، فرد را به گشودگی شناختی برسانند و گزینه های ذهن او را توسعه دهند. اهداف مذکور از عناصر اصلی در جهت پیشگیری از بازگشت مواد در فرد رها شده از اعتیاد است.
۴) تکنیک تمجید کردن در درمان راه حل – مدار باعث ایجاد امیدواری و کشف توانمندی های درونی مراجع می شود. مشاوران راه حل – مدار بر اهمیت تحسین مراجعان به دلیل موفقیت های گذشته و تشویق آنها برای دست یافتن به موفقیت های جدید تأکید می کنند (برگ و میلر، ۱۹۹۲). حتی برخی تأکید می کنند که در کل، تمام ماهیت این نوع مشاوره، ستایش کردن است (کمپل، الدر، کالامز، سیمون و تیلور، ۱۹۹۹). تلقین های مثبت درمانگر- که تعریف از نقاط مثبت و واقعی مراجع یکی از انواع آن است- می تواند در ایجاد حس ارزشمندی و توانمند کردن مراجع نقشی حیاتی ایفا کند. به گفته کرگو (۲۰۰۶) زمانی که مراجع یک رفتار سازنده و جدید را امتحان کرده، تحسین، قدردانی و تشویق های گرم می تواند رفتار کارساز نوین را استمرار بخشد.
۵) خلق تصاویر راه حل- مدار که عبارتند از: ۱) استفاده از پرسش معجزه آسا ۲)تکنیک توپ بلوری ۳)تکنیک کارگردان سینما، به خانواده کمک می کند تا به صورت متفاوت تری به خود نگاه کنند. مثلاً درمانگر پرسش معجزه آسا را برای خانواده و زوجین مطرح می کند و به هر یک از اعضاء خانواده فرصت می دهد تا در سکوت به دنبال پردازش سوال و یافتن پاسخ باشند. این تکنیک با هدف فعال سازی ذهنیت مثبت اعضای خانواده و متعاقباً تولید راه حل های کار ساز ارائه می شود، با استفاده از تکنیک توپ بلوری از خانواده می خواهیم که به توپ نگاه کنند و گذشته و آینده رفتارهای عضو معتاد خانواده و دیگر اعضا را نگاه کنند و به ما بگویند که در توپ چه می بینند. هدف در اینجا این است که به اعضای خانواده بگوییم چگونه چیزها تغییر کرده است. درتکنیک کارگردان سینما ما از خانواده میخواهیم دو فیلم از خانواده خود در هنگام معتاد بودن عضو خانواده و معتاد نبودن عضو خانواده خود ببینند و تفاوت های آن را برای ما بیان کنند. هدف این است که افراد متوجه شوند چگونه متفاوت عمل خواهند کرد. توجه خانواده به این امور به آنها کمک خواهد کرد تا در پیشگیری از بازگشت به مصرف مواد در عضو رها شده از اعتیاد خود کمک کنند.
۶) پنج راهکار مهم درمان راه حل- مدار: ۱)گام های کوچک می تواند منجر به تغییرات بزرگ شوند. ۲) راه حل لزوماً مرتبط با مشکل نیست. ۳) مشکل همیشه اتفاق نمی افتد. ۴) اگر چیزی برای کار پیدا نشد، کارهای متفاوتی انجام خواهیم داد. ۴) همیشه استثناهایی وجود دارد. ۵) آینده قابل آفرینش است. به طور معناداری در پیشگیری از بازگشت افراد وابسته به مواد مؤثر است. به طور کلی درمان کوتاه مدت راه حل مدار در درمان سوء مصرف مواد و الکل و نیز مشکلات ارتباطی کارساز بوده است (دیشازر، ۱۹۹۴) که یافته های پژوهش هماهنگ با جملات بالا می باشد.
۷) استحکام بخشیدن یا از بین بردن مرزهای سیستم و زیر منظومه های خانواده که ناکارآمد هستند، شناسایی اتحاد ها و تبانی های اعضاء خانواده با یکدیگر، تقویت کردن اتحادهای سالم در خانواده، از بین بردن تبانی های ناسالم موجود در نظام خانواده، ایجاد مرزسازی بین تمام زیر منظومه های خانواده، به نحوی که هر زیر منظومه بتواند به طور ثمر بخش در داخل نظام خانواده عمل کند، از عوامل مهم و مؤثر در پیشگیری از بازگشت مصرف مواد در عضو وابسته به مواد در خانواده می باشد.
سرانجام اینکه چون درمان راه حل- مدار دارای نگرشی غیر آسیب شناسانه است و بر توانمندی ها و قابلیت های منجر به راه حل تأکید می کند و درمان ساختاری که برای ماندگاری و تداوم قطع مصرف مواد، به اصلاح ساختار ناکارآمد (سلسله مراتب قدرت، مرزها، زیر منظومه ها، اتحادها، تبانی ها) خانواده می پردازد. استفاده توأمان این دو رویکرد می تواند به عنوان الگوی مداخله ای مؤثری برای درمان (قطع مصرف مواد) و همچنین پیشگیری از بازگشت اعتیاد در فرد وابسته به مواد به شمار رود.
نتایج تحلیل داده ها با استفاده از آزمون مجذور کای (x2) نشان می دهد که بین میانگین های دو گروه آزمایش و کنترل در سطح معناداری (p< 0/0001) تفاوت وجود دارد. بنابراین نتیجه گرفته می شود که خانواده درمانی راه حل مدار – ساختاری در پیشگیری از بازگشت افراد وابسته به مواد مؤثر است. این یافته با نتایج پژوهش رامیش، مک ویکر و ساهین[۳۹۰] (۲۰۰۹) که از طریق درمان توأمان خانواده درمانی راه حل- مدار و خانواده درمانی ساختاری با استفاده از سوال معجزه[۳۹۱] و مرزسازی[۳۹۲] در زوج های مطلقه با تعارض خفیف توانستند به نحو قابل مؤثری تعارض در این زوج ها را کاهش دهند و قابلیت همکاری و ارتباطی را در این زوج ها با اعضای خانواده بهبود بخشند و پژوهش بیباخ و کارانزا (۲۰۰۸) که از طریق درمان راه حل- مدار به بهبود سبک های محاوره ای همسران پرداختند و پژوهش سودانی (۱۳۸۵) نیز که گزارش می کند به واسطه درمان راه حل – مدار تعارضات زوج ها را می توان کاهش داد، همسو است.

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  jemo.ir  مراجعه نمایید.